Endometriose feiten over voeding, stress en misbruik DEEL 2

Klik hier voor deel 1 deel 3 deel 4 van deze serie. Hoewel naar schatting één op de tien vrouwen in de vruchtbare leeftijd endometriose heeft, en endometriose waarschijnlijk verantwoordelijk is voor ongeveer vijftig procent van de vruchtbaarheidsproblemen, is het wetenschappelijk onderzoek naar deze aandoening lange tijd onderbelicht gebleven. Pas in de afgelopen jaren komt het onderzoek langzaam op gang. Endometriose is complex, kostbaar om te onderzoeken en moeilijk te diagnosticeren en misschien juist daarom zo lang miskend.

In dit tweede deel van Een andere kijk op endometriose richt ik mij uitsluitend op wetenschappelijk onderbouwde verbanden. In het derde deel zal ik mijn ervaring uit de praktijk toevoegen, om het beeld verder te verdiepen en te verbinden met het dagelijks leven van vrouwen die met deze aandoening leven.

In den beginne: het ontstaan van endometriose

Tot op heden is er geen sluitend bewijs gevonden voor één eenduidige oorzaak van endometriose. Wat wél duidelijk is, is dat meerdere factoren samen lijken te werken in het ontstaan én het in stand houden van de aandoening. In de wetenschappelijke literatuur worden verschillende theorieën beschreven, waaronder retrograde menstruatie, immunologische ontregeling, hormonale verstoringen en genetische en epigenetische factoren. Geen van deze verklaringen is op zichzelf voldoende, samen vormen zij een complex geheel.

Endometriose wordt binnen de westerse geneeskunde geclassificeerd als een chronische, oestrogeen-afhankelijke ontstekingsziekte. Dit betekent dat ontsteking en oestrogeen elkaar wederzijds versterken. Niet alleen speelt het oestrogeengehalte in het bloed een rol, ook het endometrioseweefsel zelf blijkt in staat om lokaal oestrogeen aan te maken, waardoor de aandoening zichzelf hormonaal kan blijven voeden.

Het genetische aspect

Het genetische aspect van endometriose is significant, zeker wanneer je kijkt naar het risico op het ontwikkelen van de aandoening. Vrouwen met een moeder of zus met endometriose hebben een aantoonbaar verhoogde kans om zelf ook endometriose te ontwikkelen. Toch is er geen sprake van één enkel ‘endometriose-gen’. Meerdere genen, betrokken bij hormoonmetabolisme, ontstekingsreacties, bloedvatvorming en immuunregulatie, lijken samen een rol te spelen.

Belangrijk hierbij is dat deze genen vaak pas actief worden onder specifieke interne en externe omstandigheden. Met andere woorden: genetische aanleg is zelden het hele verhaal.

Jouw lichaam is niet tegen jou

Veel vrouwen met endometriose ervaren hun lichaam als iets dat hen in de steek laat. Alsof het hen tegenwerkt, pijn veroorzaakt zonder reden. Maar vanuit biologisch perspectief doet het lichaam niets ‘fout’. Het probeert zich aan te passen, alleen onder omstandigheden die te veel vragen.

Het produceren van cellen op plekken waar ze niet thuishoren, gebeurt bij iedereen. Normaal gesproken herkent het immuunsysteem deze cellen als ‘niet passend’ en ruimt ze op voordat ze zich kunnen hechten en uitgroeien tot weefsel. Bij vrouwen met endometriose blijkt dit opruimmechanisme verstoord.

Onderzoek laat zien dat er bij endometriose sprake kan zijn van verminderde activiteit van natuurlijke killercellen (NK-cellen) en veranderde immuunresponsen. Hierdoor worden ectopische endometriumcellen niet tijdig herkend en afgebroken. Dit is geen falen van het lichaam, maar een teken van ontregeling.

De relatie met het eigen lichaam - en het leren luisteren naar signalen in plaats van ze te onderdrukken - blijkt aantoonbaar invloed te hebben op herstelprocessen. Het lichaam is geen vijand, maar een boodschapper.

Verbanden die bijdragen aan het ontstaan en voortbestaan van endometriose

1. Oestrogeendominantie

Oestrogeendominantie verwijst naar een situatie waarin er relatief te veel oestrogeen aanwezig is ten opzichte van andere hormonen, met name progesteron. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat oestrogeendominantie de ontwikkeling en instandhouding van endometriose bevordert.

Endometriosehaarden bevatten vaak verhoogde niveaus van het enzym aromatase, dat lokaal oestrogeen aanmaakt. Hierdoor kan het weefsel blijven groeien, zelfs wanneer de oestrogeenspiegels in het bloed niet uitzonderlijk hoog zijn.

2. Stress vóór en tijdens de zwangerschap

Stress tijdens de zwangerschap heeft aantoonbare invloed op de hormonale en neurologische ontwikkeling van de foetus. Wanneer de moeder langdurige stress ervaart — of onverwerkt trauma draagt, met name in het bekkengebied — kan dit het hormonale reactiesysteem van het foetale endometrium gevoeliger maken.

Daarnaast zijn er aanwijzingen dat zwangerschapscomplicaties zoals pre-eclampsie (hoge bloeddruk) de kans vergroten op ectopische implantatie van endometriumweefsel bij de pasgeborene. Dit betekent dat het risico toeneemt dat baarmoederslijmvlies zich al vroeg op een andere plek ontwikkelt.

3. Misbruik in de vroege jeugd

Hoewel er nog relatief weinig onderzoek is gedaan naar de fysieke gevolgen van misbruik op lange termijn, is er opvallend genoeg wél onderzoek dat een verband laat zien tussen seksueel misbruik in de vroege jeugd en het ontstaan van endometriose later in het leven.

Grote cohortstudies tonen aan dat vrouwen met een voorgeschiedenis van seksueel of fysiek misbruik een verhoogde prevalentie van endometriose hebben. Waarschijnlijk speelt chronische activatie van het stresssysteem hierbij een rol, wat leidt tot hormonale ontregeling en verhoogde ontstekingsgevoeligheid.

4. Genetische aanleg

De genetica van endometriose is complex en multifactorieel. Er bestaat geen één-op-één overerving, maar eerder een verhoogde kwetsbaarheid. Epigenetische processen — waarbij genexpressie wordt beïnvloed door omgevingsfactoren zoals stress, voeding en toxines — lijken hierin een sleutelrol te spelen.

5. Verhoogde ontstekingsgraad in het lichaam

Endometriose wordt gekenmerkt door een chronisch verhoogde ontstekingsactiviteit. Oestrogeen werkt hierbij ontstekingsbevorderend. In het buikvlies van vrouwen met endometriose worden verhoogde niveaus van pro-inflammatoire stoffen zoals prostaglandines, IL-6 en TNF-α aangetroffen.

Tijdens de menstruatie zorgt deze ontstekingsactiviteit voor prikkeling van zenuwuiteinden, die pijnsignalen naar de hersenen sturen. Dit verklaart deels waarom pijn bij endometriose vaak intens en uitputtend is.

6. Een immuunsysteem dat niet adequaat herkent

Endometriose kan alleen blijven bestaan wanneer het immuunsysteem niet in staat is om endometriumcellen buiten de baarmoeder als ‘niet passend’ te herkennen. Hoewel endometriose geen klassieke auto-immuunziekte is, vertoont zij wel auto-immuunachtige kenmerken.

Er is een duidelijke overlap met aandoeningen zoals Hashimoto, waarbij het immuunsysteem eigen weefsel aanvalt. Deze comorbiditeit wijst op een bredere immuundysregulatie, mogelijk beïnvloed door toxines, stress en hormonale belasting.